Fitch Ratings 6 октябрь куни Ўзбекистон банк тизимидаги янги санация тартиби бўйича шарҳ эълон қилди. Агентлик барча давлат банклари рейтингларида ҳукумат кўмагини ҳисобга олишда давом этади. Хусусий банклар учун эса давлат кўмаги рейтинги (GSR – Government Support Rating) «кўмак йўқ» даражасида сақланиб қолади.

Бу масала сўнгги пайтда Fitch'нинг ўзбек банклари бўйича деярли ҳар бир релизида тилга олинган эди. Хусусан, сентябрь ойида ANORBANK ва Ипак Йўли банк, октябрь бошида эса Orient Finans банк бўйича чиққан ҳужжатларда давлат кўмаги рейтингининг «кўмак йўқ» даражасида белгиланиши айнан янги қонунчилик билан изоҳланган эди.

Банкларни санация қилишнинг янги тартиби

Fitch тушунтиришича, тўловга қобилиятсиз банкларни санация қилишнинг расмий тизимига кўра, ички бозорда тизимли аҳамиятга эга банклар (D-SIB) Марказий банк назорати остида соғломлаштирилади. Бунинг усуллари сифатида активлар ва мажбуриятларни бошқа банкка ўтказиш, «кўприк-банк» ташкил этиш ҳамда айрим мажбуриятларни капиталга айлантириш ёки ҳисобдан чиқариш (bail-in) кўрсатилган. Тизимли аҳамиятга эга бўлмаган банклар эса, агар улар алоҳида муҳим вазифаларни бажармаса, тугатилади.

Bail-in механизми аввало устав капитали ва субординар қарзга нисбатан қўлланади. Агар улар зарарни қоплашга ёки капитал етарлилигини тиклашга етмаса, бошқа мажбуриятлар, жумладан устувор қарз ҳам шу тартибга тушиши мумкин. Мижозлар депозитлари бундан мустасно. Шу билан бирга, Марказий банк молиявий барқарорликка таҳдид туғилса ёки банкнинг муҳим вазифалари издан чиқса, айрим мажбуриятларни bail-in'дан чиқариб ташлаш ҳуқуқига эга.

Агентлик баҳосига кўра, устувор қарзни капиталга айлантириш имкониятининг очиқ кўрсатилгани хусусий банклар кредиторлари учун муҳим сигнал. Fitch бу ўринда тизимли аҳамиятга эга хусусий банкларни ҳам назарда тутган: ҳукумат уларнинг устувор кредиторларини қўллаб-қувватлаши эҳтимоли паст.

Давлат банклари учун вазият бошқача

Марказий банкнинг санацияга доир батафсил қоидалари ҳали якунланмаган. Бироқ янги қонунда соғломлаштирилаётган банкларга давлат кўмаги кўрсатилиши назарда тутилган. Fitch'нинг фикрича, бу Марказий банк ва ҳукумат қийин аҳволга тушган давлат банкларини, уларнинг тизимли аҳамиятидан қатъи назар, фаолиятини тиклаш учун етарли даражада қўллаб-қувватлашини ва устувор кредиторларга нисбатан bail-in қўлламаслигини кўрсатади.

Агентлик бундай хулосани давлат банкларининг асосий улуши давлатга тегишли экани, уларнинг иқтисодий сиёсатдаги ўрни ва давлат бюджетининг молиявий имкониятлари билан асослаган. Fitch қайд этишича, Ўзбекистоннинг халқаро захиралари ташқи қарзлардан сезиларли ошади. 2025 йил охирида ташқи қарзлар давлат банклари жами мажбуриятларининг 40 фоизига яқинини ташкил этган. Агентлик устувор қарз бўйича bail-in қўлланиши давлат корхоналарининг ташқи бозорлардан маблағ жалб қилиш имкониятини торайтириши ва қарз олиш харажатларини оширишини таъкидлаган.

Банклар қандай гуруҳларга ажратилган

Fitch ҳар бир банк бўйича давлат кўмаги баҳосини унинг мулкчилик тузилмаси, иқтисодий ва ижтимоий сиёсатни амалга оширишдаги роли ҳамда давлатдан капитал ва ресурс олиш тарихига қараб белгилайди.

Ташқи иқтисодий фаолият Миллий банки, Агробанк, Халқ банки, Бизнесни ривожлантириш банки, Алоқабанк ва Микрокредитбанкнинг узоқ муддатли эмитентнинг дефолт рейтинглари (IDR) суверен рейтинг билан тенглаштирилган, яъни «BB», прогноз «Ижобий». Бунинг сабаби — бу банкларнинг стратегик давлат мулки экани, стратегик тармоқларни кредитлаш ёки давлат ижтимоий дастурларини молиялаштиришдаги асосий роли. Ўзмиллийбанк бўйича қўшимча омил сифатида унинг юқори тизимли аҳамияти кўрсатилган. Алоқабанк расман хусусийлаштириш рўйхатида турибди, бироқ Fitch 2025 йилда банк янги сиёсий вазифани зиммасига олгани уни сотиш эҳтимолини камайтирганини ёзган.

Агентлик ҳисоб-китобига кўра, сўнгги беш йилда ҳукумат ва давлатга тегишли бошқа тузилмалар сиёсий вазифаларни бажарувчи банкларга 2,4 миллиард доллар капитал киритган. Бу маблағ уларнинг операцияларини қўллаб-қувватлаш ва капитал етарлилигини ушлаб туриш учун йўналтирилган. Ўзмиллийбанк бу давр мобайнида қўшимча капиталлаштиришга муҳтож бўлмаган.

Хусусийлаштирилаётган банклар

2020 йилдан буён хусусийлаштириш учун белгиланган Ўзсаноатқурилишбанк, Асакабанк ва Туронбанк давлатдан сезиларли камроқ капитал кўмаги олган. Ўзсаноатқурилишбанк ва Асакабанкнинг давлат мулки стратегик ҳисобланмаслиги ҳамда кўмак тарихининг чекланганлиги уларнинг «BB» даражасидаги узоқ муддатли рейтинглари прогнози «Барқарор» этиб белгиланишига сабаб бўлган. Fitch бу банкларнинг ҳеч бири 2027 йилгача хусусийлаштирилишини кутмайди, гарчи ташқи инвесторларнинг жалб этилиши ўрта муддатли истиқболда сотув эҳтимолини яхшилаган бўлса ҳам.

Шунга қарамай, агентлик иккала банк рейтингида ҳам давлат кўмагини ҳисобга олади. Fitch фикрича, зарурат туғилса, ҳукумат уларни сотилгунига қадар фаолият ва капитал етарлилигини сақлаш учун етарли маблағ билан таъминлайди. Мисол тариқасида Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ) Асакабанкда миноритар улуш сотиб олишидан олдин давлат банкка 95 миллион доллар киритгани келтирилган.

Туронбанкнинг рейтинги эса суверен рейтингдан бир поғона паст белгиланган. Бунга банкнинг кичиклиги, аниқ белгиланган сиёсий вазифасининг йўқлиги ва капитал кўмаги тарихининг бошқа банкларга нисбатан заифлиги сабаб бўлган. Fitch яқинда қабул қилинган президент фармонида банкни 2028 йил охиригача стратегик хусусий инвесторга сотиш режаси қайта тасдиқланганини қайд этган.

Эслатиб ўтамиз, Fitch сентябрь ойида Ўзбекистондаги бешта банк — Капиталбанк, Ипотека-банк, TBC Bank Uzbekistan, ANORBANK ҳамда Ипак Йўли банкнинг рейтингларини қайта кўриб чиққан эди.