Ўзбекистонда бир неча йиллардан бери ислом молияси ва ислом банкларини амалиётга тадбиқ этиш ҳақида турли минбарлардан гапириб келинади. Охирги йилларда бу борада амалий ишлар ҳам қилинди. Хусусан, микромолия ташкилотларига исломий молия хизматлари кўрсатишга имконияти яратилди. Тўлақонли ислом банклари фаолият кўрсата бошлаши учун қонунчилик базаси ишлаб чиқилди. 2030 йилгача Ўзбекистонда камида 10 та ислом банки пайдо бўлиши кутилмоқда.

Ислом банкларига қизиқиш юқорилигини ҳисобга олиб, Bankers.uz Марказий Осиёдаги қўшниларимизда ислом молияси ва ислом банклари ҳамда уларнинг умумий банк тизимидаги ўрни ҳақида мақола тайёрлади. Дастлаб, Марказий Осиёнинг энг йирик иқтисодиёти Қозоғистондаги ҳолатни кўриб чиқамиз.

Қозоғистон

Қозоғистонда ислом молияси хизматлари кўрсатадиган кўплаб компаниялар бор. Улар орасида тўлиқ ислом банклари (ADCB Islamic Bank, Zaman Bank), исломий лизинг компаниялари (Kazakhstan Ijara Company ва Al Saqr Finance), қимматли қоғозлар ва инвестициялар (ITS Shariah ETF, iX Islamic ETNs), финтех (Tayyab - исломий рақамли молия иловаси) компаниялари бор.  

Қозоғистонда ислом банкчилиги тарихи 1990 йилларга бориб тақалади. 1992 йил Қозоғистон президентининг 5-сонли қарори билан "Ал-Барака" қозоқ халқаро тижорий банки Саудия Арабистони билан ҳамкорликда ташкил этилган. Бироқ банкнинг исломий фаолияти унчалик яхши ривожланмади. Ва 1997 йилда банк номи "Каспийский" га ўзгарди. Кейинчалик банк хусусийлаштирилди ва номи Kaspi'га ўзгартирилди.

2009 йил Марказий Осиёда биринчи бўлиб "Ислом банклари ва исломий молия фаолиятини ташкил этиш тўғрисида" ги қонун қабул қилинди. Бу қонун анъанавий банклар ичида "исломий дарчалари" ни эмас, балки фақат алоҳида ислом банкларини очишга рухсат берган эди. 2010 йил БААдан инвестиция жалб қилиниши натижасида минтақадаги биринчи ислом банки — "Al Hilal" ислом банки ўз фаолиятини бошлади.

2011 йил Исломий қимматли қоғозлар (сукук) бозорини ривожлантириш мақсадида қонунчиликка ўзгариш киритилди. 2012 йилда эса Қозоғистон тараққиёт банки 240 млн ринггит қийматида Малайзия фонд биржасига "Сукук ал-Муробоҳа" қимматли қоғозини жойлаштирди. Сукукнинг 62 %и малайзиялик инвесторлар, 38 %и қозоғистонлик инвесторлар томонидан олинди.

2017 йил Al Saqr Finance маҳаллий бозорда биринчи исломий картани эмиссия қилди.

^{Фото: Forbes.kz}

2018 йил Остона халқаро молия маркази (AIFC) ишга тушиши билан ислом молия тизими учун инглиз ҳуқуқига асосланган алоҳида экотизим яратилди.

Ҳозирда Қозоғистонда иккита асосий ислом банки фаолият юритмоқда:

1. ADCB Islamic (аввалги Al Hilal Bank): Дастлаб корпоратив мижозларга хизмат кўрсатган бўлса, ҳозирда чакана савдо (ипотека, автомолиялаш) бўйича етакчи.

2. Zaman Bank: 1991 йилдан бери анъанавий банк бўлиб келган, аммо 2017 йилда тўлиқ ислом банкига айланган биринчи маҳаллий банкдир. Ислом тараққиёт банки таркибидаги Хусусий секторни ривожлантириш бўйича ислом корпорацияси (ICD) унинг асосий акциядорларидан бири ҳисобланади. 2025 йилда Zaman Bank соф фойдаси 21,5 баравар ўсиб, 8,4 млн долларни (4,4 млрд тенге) ташкил қилди.

Қозоғистон банк тизимида ислом молия улуши ҳали ҳам кичик, бироқ барқарор ўсиб бормоқда:

Активлар улуши: Ислом банкларининг умумий банк тизимидаги улуши тахминан 0.3% дан 1% гача бўлган кўрсаткични ташкил этади (2025 йил ҳолатига кўра). Ҳукумат ва AIFC стратегиясига кўра, бу кўрсаткични 2030 йилга қадар 3-5% га етказиш кўзланган.

Ўзгариш: Ислом банклари пайдо бўлгунча бозор фақат фоизли (рибо) тизимга асосланган эди. Уларнинг кириб келиши билан "товар мурабаҳаси", "ижара" (исломий лизинг) ва "вакала" каби янги инструментлар пайдо бўлди.

"Исломий дарчалар"

2025 йил охирида Қозоғистон парламенти "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги янги қонунни қабул қилди. Ушбу қонунга кўра, эндиликда анъанавий банклар (масалан, Halyk Bank ёки Kaspi) алоҳида ислом банки очмасдан, ўз тузилмасида "исломий дарчалар" очиш ҳуқуқига эга бўлди.

Тожикистон

Тожикистон раҳбарияти бир неча бор ўзининг молиявий тизимини ривожлантириш модели сифатида Ислом банкчилигини стратегик танлашини таъкидлаган. 2013 йил май ойида Душанбе яқинидаги Пугус ҳукумат қароргоҳида Ислом тараққиёт банки директорлар кенгашининг 38-йиллик йиғилиши бўлиб ўтди. 

Ҳуқуқий асос

Тожикистон минтақада Қозоғистондан кейин иккинчи бўлиб исломий молия қонунчилигини қабул қилди. 2014 йил май ойида Тожикистонда "Исломий банк фаолияти тўғрисида" ги қонун қабул қилинди ва роппа-роса бир йил ўтгач, биринчи Ислом банкининг фаолият бошлаши эълон қилинди. Бу қонун анъанавий банкларга исломий банкка айланиш ёки "исломий дарчалар" очиш имконини берди. 2019 йил Тожикистон Миллий банки (банк тизими регулятори - таҳр.) ҳузурида Шариат кенгаши тузилди, бу эса маҳсулотларнинг ҳалоллигини назорат қилиш механизмини яратди.

2015 йил охирига келиб, мамлакатдаги биринчи ислом банки Тожикистон тараққиёт банки бўлиши керак эди. Бироқ, бу банк - бошқа бир қанча банклар қатори - жиддий молиявий муаммоларга дуч келди ва лойиҳа бекор қилинди. 2018 йил баҳорида Соҳибкорбанк ислом банкига трансформация қилина бошлади ва 2019 йил июн ойида Соҳибкорбанк Тожикистондаги биринчи Ислом молия институтига айланган Тавҳидбанкка айлантирилди.

Ислом банклари ва молия институтлари

Ҳозирда Тожикистон бозорида қуйидаги йирик иштирокчилар мавжуд:

Тавҳидбанк: 2019 йилда ташкил этилган мамлакатдаги биринчи тўлиқ ислом банки. У Соҳибкорбанк (анъанавий банк) негизида тўлиқ трансформация қилиш йўли билан яратилди. Бу МДҲ давлатлари ичида анъанавий банкнинг тўлиқ ислом банкига айланиши бўйича ноёб тажриба ҳисобланади.

Алиф Банк: Дастлаб микромолия ташкилоти сифатида бошланган, кейинчалик банк лицензиясини олган. Алиф ўзини тўлиқ ислом банки деб атамаса-да, барча хизматларини (мудораба, мурабаҳа) шариат тамойиллари асосида тақдим этади ва Тожикистондаги энг йирик исломий финтех компанияси ҳисобланади.

^{Алиф Банк биноси, Душанбе. Фото: Alif}

Банк Эсхата ва Амонатбонк: Бу анъанавий банклар ҳам Ислом тараққиёт банки (ИТБ) билан ҳамкорликда исломий молия линияларини очишган.

Микромолия ташкилотлари – "исломий дарча" воситаси орқали Имон ва Ҳумо каби микромолия компаниялари ҳам шариатга мос хизматлар таклиф этмоқда.

Банк тизимидаги ўрни ва ислоҳотлардан кейинги ҳолат

Статистика (2025-2026): Исломий молия улуши мамлакат умумий банк активларининг тахминан 1.5% - 2% қисмини ташкил этмоқда. 2022 йилда эса ислом банкларининг улуши 8 фоизгача қисмини ташкил қилган. 2025 йил январ ҳолатига кўра эса 36 млн долларни ёки банк тизимининг 0,9 фоизини ташкил қилган.

Инструментлар: Тожикистонда энг оммабоп хизматлар — Муробаҳа (товарни устама билан бўлиб тўлашга сотиш) ва Қарз ал-Ҳасана (фоизсиз қарз) ҳисобланади.

Исломий суғурта (Такафул). 2025 йилда Тожикистонда биринчи исломий суғурта компанияси — "Такаффул Тожикистон" ўз фаолиятини бошлади. Бу "Тавҳидбанк" билан ҳамкорликда автокредитлар ва ипотека маҳсулотларини шариат бўйича суғурталаш имконини бермоқда.

Қирғизистон: Ислом молияси лабораторияси

Қирғизистонда минтақада биринчилардан бўлиб исломий банкни амалиётда синаб кўрилган:

2006 йил Қирғизистон ҳукумати, Миллий банк ва Ислом тараққиёт банки (ИТБ) ўртасида исломий банк тамойилларини жорий этиш бўйича меморандум имзоланди.

Пилот лойиҳа: "ЭкоИсламикБанк" (собиқ "Экобанк") негизида исломий дарча очиш бўйича тажриба лойиҳаси бошланди. Бу тажриба муваффақиятли ўтгач, банк тўлиқ ислом банкига айланди.

2009 ва 2013 йилларда Қирғизистон банк қонунчилигига ислом молияси ва банкчилиги бўйича қўшимча нормативлар киритилди. Бу ҳужжатлар орқали исломий молия хизматлари учун лицензия, рисклар бошқаруви, шариат меъёрлари каби масалалар тартибга солинди. 

2022 йилдаги янгиланган Банклар тўғрисидаги қонунда шариатга мос банк ва исломий дарчалар фаолияти, уларга бериладиган лицензиялар, шунингдек уларнинг номлари ва фаолият тамойиллари аниқлаштирилди.

Ислом банклари ва молия институтлари

Қирғизистонда молия бозори анча хилма-хил бўлиб, қуйидаги иштирокчилар фаол:

ЭкоИсламикБанк: Мамлакатдаги ва минтақадаги биринчи ислом банки. У узоқ вақт давомида бозорда ягона етакчи бўлиб келди.

Бакай Банк: 2018 йилда ўз таркибида "Ислом молия маркази" ни очди. Бу банк ҳозирда исломий ипотека ва автомолиялаш бўйича жуда фаол.

Керемет Банк: Шунингдек, исломий дарча орқали хизмат кўрсатади.

Молия компаниялари: Банк Компаньон каби молия ташкилотлари исломий тамойиллар асосида кичик бизнесга қарз беради.

^{Ислом молия маркази, Бишкек. Фото: vb.kg}

Банк тизимидаги ўрни ва ҳолати

2025 йилда ислом молияси активлари умумий банк активларининг тахминан 1.5% - 3% атрофида тебранмоқда. Қирғизистонда ислом банкчилиги кўпроқ чакана савдода (уй, машина, маиший техника хариди) муваффақият қозонди.

Қимматли қоғозлар ва Суғурта (Такафул)

Сукук: 2024-2025 йилларда Қирғизистон ҳукумати давлат активларини бошқариш ва инфратузилмани ривожлантириш учун давлат Сукук Ал-Ижара қимматли қоғозларини чиқариш механизмини якунлади.

Такафул: Мамлакатда "Jubilee Kyrgyzstan" каби компаниялар исломий суғурта хизматларини таклиф қилмоқда.

Туркманистон

Туркманистонда ислом молияси ва ислом банки мамлакатнинг Ислом тараққиёт банкига аъзолиги ҳамда бир қанча инвестиция лойиҳалари учун ҳукумат томонидан кредит олиши билан чекланган. Хусусий секторда ёки банк секторида ислом молияси ривожланмаган.

Хулоса

Марказий Осиёда ислом банкининг илк фаолияти 1990 йилларга бориб тақалади. Қўшни давлатларда 2000-2010 йилларда эса ҳуқуқий асослари яратилди. Ҳозирда Марказий Осиёда 4 та тўлиқ ислом банки — ADCB Islamic, Zaman Bank (Қозоғистон), Тавҳидбанк (Тожикистон), ЭкоИсламикБанк (Қирғизистон) фаолият кўрсатмоқда.

Шу билан бирга ислом банкларининг улуши ўзлари фаолият юритаётган мамлакатларда унчалик юқори эмас. Бутун банк тизимининг 2 фоизгача қисмини ташкил этади.

Мирзаолим Дилшодов