Глобал ислом молияси индустрияси жадал ўсиш ва таркибий ўзгаришларни бошидан кечирмоқда. Бу сегмент макроиқтисодий шоклар ва геосиёсий беқарорликка нисбатан бардошлироқ эканини исботлади. 2024 йил якунларига кўра, глобал ислом молияси активларининг умумий ҳажми 10,6 фоизга ортиб, тарихда илк бор 6 триллион АҚШ долларига яқинлашди. Айниқса, сукук (исломий қимматли қоғозлар) бозори алоҳида эътиборга молик – муомаладаги сукуклар ҳажми 1 триллион доллардан ошди.

Ушбу глобал трендлар фонида, узоқ вақт давомида ислом молия дунёсининг четида қолиб келган Марказий Осиё минтақаси 2025-2026 йилларда радикал регулятор ва институционал қайта қуриш босқичига қадам қўйди.

Қуйидаги Bankers.uz Марказий Осиё давлатларида ислом банкчилигининг жорий ҳолати, қонунчилик ташаббуслари ва макроиқтисодий истиқболларини ўрганиб, материал тайёрлади. Мазкур мақолада рақамлаштириш, финтех ва янги қонунлар минтақа ислом молиявий тизимининг келажагини қандай шакллантираётганини кўриб чиқамиз.

Глобал контекст ва "Марказий Осиё парадокси"

Марказий Осиёда содир бўлаётган жараёнларни чуқур англаш учун "минтақавий парадокс"ни кўриб чиқиш зарур. ЕТБ (Евроосиё тараққиёт банки) ва Ислом тараққиёт банки институтининг 2025 йилги фундаментал тадқиқотига кўра, минтақанинг макроиқтисодий салоҳияти жуда улкан. Бешта давлат (Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон ва Туркманистон) аҳолиси 82 миллион кишига етди, жами ЯИМ эса 2024 йилда 519 миллиард долларни ташкил қилди. Минтақанинг демографик тузилмаси ҳам ўзига хос: аҳолининг ўртача 85 фоизи мусулмонлардир.

Аммо шундай улкан салоҳиятга қарамай, 2024 йил бошида минтақадаги ислом молияси активлари бор-йўғи 699 миллион долларни ташкил этган. Бу умумжаҳон ислом молияси активларининг атиги 0,01 фоизи демакдир. Демографик талаб ва молиявий хизматлар таклифи ўртасидаги бундай номутаносиблик узоқ вақт давомида минтақада иқтисодий инклюзивликнинг асосий тўсиғи бўлиб келди.

Бироқ, экспертлар турғунлик даври ортда қолганини таъкидлашмоқда. 2028 йилга бориб Марказий Осиёда ислом банкчилиги активлари 2,5 миллиард долларга, сукук бозори ҳажми эса 2,05 миллиард долларга етиши кутилмоқда. 2033 йилга келиб эса бу кўрсаткичлар мос равишда 6,3 миллиард ва 5,6 миллиард долларгача ўсиши мумкин. Демографиядан ташқари, капитални хуфиёна иқтисодиётдан чиқаришга қаратилган давлат сиёсати ва финтех-компанияларнинг агрессив экспансияси бу ўсишнинг асосий драйверлари бўлмоқда.

Ўзбекистон: 2026 йилги тарихий бурилиш ва экотизимни қонунийлаштириш

Кўп йиллар давомида Ўзбекистонда ислом молиясини жорий этиш ҳақидаги баҳс-мунозаралар асосан назарий хусусиятга эга эди ва баланд минбарлардан айтилган гаплардан нарига ўтмасди. Бироқ, айнан 2025-2026 йиллар минтақанинг энг йирик аҳолисига эга давлати учун бурилиш ясади.

Қонунчилик инқилоби ва солиқ нейтраллиги

2026 йил 5 февралда Олий Мажлис Сенати Ўзбекистон ҳуқуқий майдонига ислом банкчилигини расман киритувчи тарихий қонунни маъқуллади. Ушбу ҳужжат 2024 йил июлида микромолия ташкилотларига берилган, аммо солиққа тортишдаги тенгсизлик сабаб яхши ишламаган тизимни тубдан ўзгартирди (авваллари ММТларнинг исломий хизматлари жами кредит портфелининг атиги 0,04% ини ёки 3,8 млрд сўмни ташкил қилган эди).   

Муробаҳа каби операцияларда қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) муаммоси ҳам ҳал этилди: эндиликда товарни мижозга бўлиб тўлаш шарти билан сотишда банк устамаси ҚҚСдан озод қилинди ва солиқ мақсадларида фоизли даромадга тенглаштирилди. Бундан ташқари, қонун анъанавий банкларга ўз ичида "исломий дарчалар" очган ҳолда гибрид моделда ишлашга ёки тўлақонли ислом банки сифатида лицензия олишга рухсат берди. Жараённи шариат меъёрлари асосида назорат қилиш учун Марказий банк ва тижорат банклари ҳузурида Шариат кенгашлари тузилиши мажбурий этиб белгиланди. 

Хуфиёна иқтисодиётдан чиқиш ва Стратегия-2030

Ўзбекистон Марказий банки раиси ўринбосари Аброрхўжа Турдалиевнинг таъкидлашича, ислом молияси маблағларни "хуфиёна иқтисодиёт"дан расмий банк секторига олиб чиқиш учун кучли восита сифатида кўрилмоқда,. БМТ Тараққиёт Дастури (БМТТД) сўровларига кўра, аҳолининг 68 фоизи ва бизнес вакилларининг 60 фоизи диний эътиқодлари сабабли анъанавий банклар хизматидан фойдаланмаслиги маълум бўлган. Бунга жавобан ҳукумат 2030 йилга қадар камида 10 та ислом банки ва 3 та йирик давлат банкида "исломий дарчалар" ташкил этишни режалаштирмоқда.

Авангард: Финтех, Корпоратив Сукук ва Такафул

Давлат қонунчилик базасини тайёрлаётган бир пайтда, хусусий сектор ва финтех-компаниялар аллақачон реал бозорни шакллантириб бўлди. Тожикистондан кириб келган Alif финтех-гуруҳи 2025 йилда Ўзбекистондаги йиллик даромадини 173,5 миллион долларга етказиб, фойдаланувчилар базасини 10 миллионга оширди.

Энг тарихий воқеа эса Alif томонидан 2025 йилда Ўзбекистон бозорида биринчи марта 5 миллион долларлик хусусий корпоратив сукукнинг (Sukuk al-Mudarabah) муваффақиятли жойлаштирилиши бўлди. Бундан ташқари, анъанавий банклар ҳам четда қолгани йўқ. Бир нечта банкларда исломий линиялар очилган. Масалан, Ipak Yuli Bank, ANORBANK, Бизнесни ривожлантириш банкида исломий банк маҳсулотлари, хусусан Мурабаҳа орқали молиялаштириш линиялари очилди. Суғурта бозорида эса Gross Insurance ўзининг "Такафул-дарчаси" фаолиятини шариат тамойиллари бўйича сертификатлади ва йўлга қўйди.

Қозоғистон: Инновациялар, "исломий дарчалар" ва геосиёсий арбитраж

Марказий Осиёнинг энг йирик иқтисодиёти бўлган Қозоғистон 2009 йилда МДҲда биринчилардан бўлиб ислом молияси бўйича қонун қабул қилган эди. Шунга қарамай, 2025 йилда анъанавий банк сектори 5,2 миллиард доллар соф фойда кўрган бир пайтда, ислом банкчилигининг тизимдаги улуши ҳамон микроскопик (1% дан кам) даражада қолаётганди. Аммо 2026 йил вазиятни тубдан ўзгартирди.

"Исломий дарчалар"ни легаллаштириш

2026 йилда кучга кирган "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги янги қонун анъанавий банкларга (масалан Halyk Bank ёки Kaspi) алоҳида ислом банки очмасдан ўз таркибида "исломий дарчалар" яратиш ҳуқуқини берди. Илгари алоҳида инфратузилма яратишга маблағ сарфлашни истамаган йирик ўйинчилар учун бу асосий тўсиқ эди. 

Zaman Bank стратегияси: Маркетплейслар ва халқаро қамров

2017 йилда тўлиқ ислом банкига айланган маҳаллий Zaman Bank моделни ўзгартирмоқда. Унинг молиявий кўрсаткичлари волатиллигича қолса-да (масалан, 2025 йил май ойида 2,4 млн доллар зарар кўрса-да, йил бошидан 1 январга қадар 4,4 млрд тенге соф фойда олган), банк ўзига хос нишали рақамли стратегияни танлади. Замон банки эндиликда ўз маркетплейсини яратиш ўрнига (бунга Kaspi 10 йил сарфлаган эди) тайёр маркетплейсларга, келажакда ҳатто Amazon'га чиқишни мақсад қилган ҳолда ҳалол бўлиб тўлаш тизимларини интеграция қилмоқда.

Шунингдек, банкнинг геосиёсий маневри ҳам диққатга сазовор: 2024 йил охирида Қозоғистон "Толибон"ни террорчилар рўйхатидан чиқаргач, бошқа банклар иккиланиб турганда, Zaman Bank Афғонистоннинг Ghazanfar Bank'и билан тўғридан-тўғри вакиллик муносабатларини ўрнатиб, транзакцияларни амалга оширган ягона қозоқ банкига айланди. Бу ислом молия институтлари савдони молиялаштиришда ўзига хос таваккалчиликларни ўз зиммасига ола билишини кўрсатади.   

Тожикистон: Мифларни йўқ қилиш, рақамли бум ва макроиқтисодий барқарорлик

2025-2026 йилларда Тожикистон банк сектори мисли кўрилмаган ўсишни қайд этмоқда. 2025 йилда банк активлари 36,6 фоизга ўсиб, 54,9 миллиард сомонига етди (тахминан 5,2 млрд доллар). Бунга олтиннинг жаҳондаги рекорд нархлари ва меҳнат муҳожирларидан келаётган пул ўтказмаларининг 50 фоизга (5,8 млрд долларгача) кескин ошиши сабаб бўлди.   

Ушбу ўсиш фонида бозорда структуравий ўзгаришлар юз бермоқда. Энг йирик иккита микромолия ташкилоти — Ҳумо ва Imon International тўлақонли банк лицензиясини олди ва ҳозирда сектор активларининг қарийб 10 фоизини назорат қилмоқда. Рақамлаштириш жараёнининг асосий драйвери сифатида Alif Bank майдонга чиқмоқда, у ўзининг активларини 58,4 фоизга оширди ва шариатга мос моделда фаолият юритмоқда. Шунингдек, суғурта соҳасида ҳам 2023 йилда лицензия олган "Такафул Тожикистон" суғурта компанияси автокредитлар ва ипотека маҳсулотлари бўйича хизматлар кўрсатишни бошлади.   

Қирғизистон: Тажриба лабораториясидан тизимли консолидациягача

Қирғизистон ислом банкчилигини амалиётда синаб кўриш бўйича минтақадаги кашшофлардан бири саналади. Аммо ҳозирда бозор қаттиқ тизимли тозалаш ва капиталлашув босқичида турибди.

Капиталга талабларнинг кучайтирилиши

2025 йил охирида Қирғизистон Миллий банки тижорат банклари (шу жумладан, ислом банклари) учун минимал устав капитали талабини кескин оширди. Эндиликда янги банклар учун бу кўрсаткич дарҳол 3 миллиард сомни (тахминан 34,3 миллион доллар) ташкил қилиши керак. Амалдаги банклар учун эса бу талаб 2026 йил ўрталаригача камида 800 миллион сом (9,1 млн доллар) этиб белгиланди ва 2030 йилгача 3 миллиард сомгача кўтарилиши кўзда тутилган.  

Бу қадам икки хил натижа беради: бир томондан, майда ислом молия муассасалари ва микромолия ташкилотлари йириклашишга мажбур бўлади. Иккинчи томондан, "ислом марказлари"га эга бўлган йирик банклар (масалан, Бакай Банк ёки Керемет Банк) янада мустаҳкамланиб, бозор барқарорлигини таъминлайди.

Давлат Сукуки учун даромадлилик эгри чизиғи

Сукук бозори ривожланиши учун хавфсиз давлат қимматли қоғозларининг ликвид бозори керак. 2026 йил февраль ойида Қирғизистон Молия вазирлиги жами 4,85 миллиард сомлик давлат ғазначилик облигацияларини (хусусан, 12,86% ва 7% купон ставкалари билан) муваффақиятли чиқарди. Шунингдек, давлат улуши 50 фоиздан юқори бўлган корхоналар учун йирик харидларда мажбурий банк қўллаб-қувватлови жорий этилди, бу эса коррупцияни камайтириб, шаффофликни оширади. Ушбу омиллар тез орада режалаштирилаётган давлат "Сукук ал-Ижара" қимматли қоғозларини чиқариш учун идеал пойдевор яратмоқда.   

Туркманистон: Суверен ислом молиялаштириши

Туркманистонда чакана ислом банкчилиги, финтех ёки хусусий такафул ривожланмаган бўлса-да, давлат даражасида у Ислом тараққиёт банкининг (ИТБ) энг фаол ҳамкорларидан биридир. 2024 йил охирида ИТБ Туркманистонга учта янги юқори технологик онкология маркази ва касалхоналар қуриш учун 156,3 миллион долларлик шариатга мос молиялаштириш ажратди. Бу ерда ислом молияси чакана кредитлаш воситаси эмас, балки суверен қарзлар доирасида узоқ муддатли инфратузилмавий капитални жалб қилишнинг энг муҳим механизми сифатида хизмат қилмоқда.

Хулоса ва истиқболлар

Хулоса қилиб айтганда, 2026 йил Марказий Осиёда ислом молияси учун кескин бурилиш нуқтаси бўлди. Эндиликда кичик тажрибалар даври тугади.

Қозоғистон анъанавий банклар архитектурасига ислом маҳсулотларини интеграция қилмоқда. Тожикистон макроиқтисодий ўсиш фонида финтех ва необанкларни олдинга олиб чиқиб, рақамли инқилобни амалга оширмоқда. Қирғизистон эса бозорни қатъий капитал талаблари орқали тозалаб, давлат сукуклари учун асос яратмоқда.

Аммо энг катта ва тектоник силжиш Ўзбекистонда юз берди. Тўлақонли қонуннинг қабул қилиниши, солиқ нейтраллигининг таъминланиши ва Alif компанияси томонидан биринчи хусусий сукукнинг чиқарилиши минтақадаги энг йирик бозор энди чиндан ҳам уйғонганини кўрсатмоқда. Миллиардлаб долларларни хуфиёна иқтисодиётдан аҳолининг ахлоқий ва диний меъёрларига мос келувчи воситалар орқали расмий секторга олиб чиқиш стратегияси яқин ўн йилликда Марказий Осиёни глобал ислом молиясининг энг динамик марказларидан бирига айлантириши муқаррар.

Мирзаолим Дилшодов тайёрлади.